Is AI creatief?

Is AI creatief? Als we creativiteit afmeten aan gangbare psychologische tests, is het nuchtere antwoord een volmondig ja.

Neem de bekende Alternative Uses Test, in 1967 ontwikkeld door psycholoog J.P. Guilford. Doe zelf eens de proef op de som: zet een timer op dertig seconden en schrijf zo veel mogelijk gebruiksmogelijkheden op voor een alledaagse paperclip. Vraag vervolgens een AI-model hetzelfde te doen. Vrijwel zeker genereert het systeem in enkele seconden aanzienlijk meer en originelere toepassingen dan jij in die halve minuut kon bedenken. Ook bij andere bekende meetinstrumenten, zoals de Torrance Tests of Creative Thinking (TTCT) en de Remote Associates Test (RAT), scoort AI inmiddels uitzonderlijk hoog op associatievermogen en het genereren van alternatieven.

Als we creativiteit versmallen tot het bedenken van nieuwe ideeën, overtreft AI ons steeds vaker. Of het nu gaat om verrassende suggesties voor een kinderfeestje of vernieuwende invalshoeken voor een complexe bedrijfsstrategie: het systeem genereert moeiteloos tientallen opties, die je vervolgens samen verder kunt aanscherpen door aan te geven welke ideeën het meest waardevol zijn.

Toch is het antwoord op de vraag of AI creatief is niet zo eenduidig. Het hangt er namelijk maar net van af hoe we creativiteit definiëren.

Creativiteit is oneindig veel rijker dan alleen het produceren van ideeën. Het toont zich in hoe je een pijnlijk conflict tussen twee mensen oplost, hoe je je huis gezellig maakt, hoe je tot nieuwe filosofische inzichten komt, hoe je improviseert op een muziekinstrument en hoe je bewust vormgeeft aan je eigen leven. Creativiteit is in essentie een vitale menselijke levensenergie die op talloze manieren tot expressie komt.

Bovendien verschilt het denkproces wezenlijk van het onze. Wanneer je AI een prompt geeft, zet het razendsnel de trainingsdata in, formuleert een antwoord en stopt direct daarna met nadenken over jouw vraagstuk. Wij mensen werken fundamenteel anders. Wij kunnen uren, dagen en soms weken met een vraag rondlopen. Zowel tijdens onze wakkere uren als tijdens onze slaap broedt ons onderbewustzijn door op een probleem. Om dan plotseling, tijdens een ontspannen wandeling in de natuur, uit het niets met die ene verhelderende ingeving te komen.

Daarnaast kan AI vandaag de dag verbluffende beelden maken in de stijl van Rembrandt of Artemisia Gentileschi, en een compositie afleveren die klinkt als Mozart. Maar daarmee is het systeem nog geen genie. Het is een weergaloze patroonherkenner en kopieerder van menselijk meesterschap uit het verleden, zonder eigen bezieling, verlangen of doorleefde emotie.

Tegelijkertijd moeten we oppassen voor onderschatting. Grootmeester Max Euwe voorspelde rond 1968 dat een computer nooit een menselijke wereldkampioen schaken zou kunnen verslaan. In 1997 versloeg de IBM-computer Deep Blue wereldkampioen Garry Kasparov. Als gepassioneerd Go-speler weet ik dat Go het meest complexe bordspel ter wereld is.  Ik was dan ook oprecht verbijsterd toen in 2016 de door Google ontwikkelde AI AlphaGo de wereldkampioen Lee Sedol versloeg. AlphaGo deed in die partij zetten die door de grootste experts ter wereld werden omschreven als volstrekt nieuw, onconventioneel en diep creatief.

Waar gaat dit de komende twintig jaar naartoe? We weten het simpelweg niet. De werkelijke innovatiekans schuilt naar mijn overtuiging niet in de concurrentie tussen mens en machine, maar in het samenspel. Door menselijke levensenergie en intuïtie te verbinden met de combinatorische rekenkracht van AI, kunnen we tot oplossingen komen voor de meest urgente en complexe vraagstukken waar we als samenleving voor staan. En ook in ons persoonlijke leven helpt deze symbiose om blinde vlekken te doorbreken en nieuwe kansen te zien.

De centrale uitdaging voor de toekomst is dan ook: hoe werken we optimaal samen met AI?

Hier zijn drie adviezen voor ons als gebruikers in het tijdperk van AI:

1. Gebruik AI als creatieve springplank. Laat AI het zware werk doen in de fase van divergent denken door tientallen onverwachte opties te genereren. Gebruik vervolgens je eigen menselijke oordeelsvermogen, empathie en waarden om de meest betekenisvolle richting te kiezen en die verder te verdiepen.
2. Gun jezelf bewuste incubatietijd. Laat je niet verleiden door de haast van de directe technologische antwoorden. Stel je vraag aan AI, lees de inzichten, maar sluit daarna je scherm af. Geef je brein en onderbewustzijn de rust om de informatie te laten bezinken tijdens beweging, muziek of stilte.
3. Investeer juist nu in wat technologie niet kan. Hoe meer routines en teksten door algoritmes kunnen worden overgenomen, des te waardevoller worden typisch menselijke kwaliteiten zoals ethisch besef, warmte in relaties, actief luisteren en het vermogen om de juiste, moedige vragen te stellen.

Dit artikel is een deel uit een reeks artikelen over Innovatie en AI. Het eerst deel is hier :
https://jeffgaspersz.nl/de-werkelijke-ai-innovatiekans-ligt-niet-in-de-technologie-maar-in-de-mens/